De seksuele lijn
van jongen naar man.

Weet je nog wanneer het bij jou raar werd? Wanneer was de laatste keer dat je je ouders naakt zag, en werd daar tussen jullie ook iets over gezegd? Wanneer sloeg de nieuwsgierigheid van vroeger om in schaamte? Wanneer merkte je voor het eerst iets in je lijf en had je geen idee wat het was of met wie je dat zou mogen delen?

Bij mij was dat in groep 8. De jongens hadden het over natte dromen. Ik dacht dat het ging over jongens die in hun bed hadden geplast, want zo werd daar bij mij thuis niet over gesproken. Ik was met alles wat later, en dit was er eentje van.

Dat "iets later zijn" was misschien wel het meest normale van alles. De meeste jongens groeien op zonder dat er iemand naast ze zit om te helpen begrijpen wat er in hun lijf en hoofd gebeurt. En bijna geen man leerde als tiener open te zijn met andere jongens over de lastigere kanten daarvan. Wel over scoren. Wel over hoe ver je bent gegaan. Niet over hoe eng, hoe onhandig, hoe verwarrend het ook was. En juist daar hebben mannen nog een grote hoeveelheid werk te doen.

Hoe een gezonde lijn eruit had kunnen zien

Voor het contrast, een idee van hoe het ook had kunnen lopen.

Als kind ben je van nature nieuwsgierig naar je lichaam en dat van anderen. In een gezond gezin worden je vragen gewoon beantwoord. Je hoort dat lichamen verschillen, dat dat interessant is, en dat schaamte er in eerste instantie niet bij hoort.

Rond je tiende worden de eerste veranderingen aangekondigd. Er komen schaamharen, er zijn natte dromen, je lichaam wordt anders. Iemand vertelt je wat je kunt verwachten. Het gaat over ontwikkeling, niet over ongemak.

In je puberteit komen aantrekking en opwinding erbij. Je merkt dat er iets in je gebeurt bij bepaalde mensen, en je hoort dat dat mag zijn. Iemand vertelt je: dit is niet vies, dit is menselijk. Grenzen worden aangeleerd. Je eigen grens, die van de ander. Nee is nee. Twijfel is nee. Wachten mag.

Als je je eerste ervaringen krijgt, kun je er met iemand over praten. Een oudere broer, een neef, een oom, een vriendengroep waar het onhandige ook mag bestaan. Als iets onhandig gaat, mag het gewoon onhandig zijn. En als volwassen man kun je met je partner praten over wat je wilt, wat je niet wilt, wat je nog steeds spannend vindt. Kwetsbaar zijn zonder dat het je minder man maakt.

Bijna geen enkele man kwam via deze route binnen.

Elk huis, elke cultuur, elk geloof maakt er iets eigens van

Wat er thuis wel en niet gebeurde, verschilt sterk. In het ene huis heerste stilte omdat het onderwerp taboe was. In het andere huis was er wel iets over te horen, maar dan met de nadruk op wachten, op één persoon, op zuiverheid.

Ik werd zelf christelijk opgevoed. Wachten was belangrijk, en het idee dat het maar voor één persoon zou zijn was een bepalend beeld. Dat heeft mij gevormd in hoe ik later ben gaan zoeken naar intimiteit, en waar ik in dat zoeken vast bleef zitten. Tegelijk zat ik op een vrije school en kwam ik bij vriendjes over de vloer waar de ouders naakt door het huis liepen. Twee werelden in één jeugd, en met geen van beide wist ik precies raad.

Hier wil ik iets rechtzetten wat veel gelovige mannen nooit te horen kregen. De stilte en de schaamte die je misschien meekreeg, komen niet van de Maker. Het eerste wat de Bijbel over lichamen zegt is dat God alles wat Hij maakte zeer goed noemde (Genesis 1:31), en dat de eerste twee mensen naakt waren en zich niet schaamden (Genesis 2:25). De schaamte kwam er pas later bij, met de breuk, niet met het ontwerp. En alsof dat nog niet duidelijk genoeg is, staat er midden in de Bijbel een heel boek, Hooglied, dat openlijk en zonder blozen zingt over verlangen en het lichaam van de geliefde.

Met andere woorden: het Boek waaruit veel mannen vooral regels meekregen, is zelf een stuk vrijmoediger over dit onderwerp dan de cultuur die het doorgaf. De opvoeding bedoelde meestal bescherming. Maar regels zonder taal, en zuiverheid zonder veiligheid, lieten veel mannen achter met schaamte in plaats van houvast. Dat mag je eerlijk benoemen, zonder je ouders of je geloof af te schrijven.

Waarom jongens elkaar hierin niet steunen

Als jongen of jonge man is er vaak best een verlangen om ergens over te kunnen praten. Maar de wetten van de groep verhinderen het. Wie zich kwetsbaar toont, valt uit de boot. Wie zegt "ik weet niet hoe dit moet", wordt uitgelachen. Wie zegt "ik vond het eigenlijk ook doodeng", is de zwakke van het stel.

Dus doe je mee. Je laat een grote mond. Je praat mee over scoren. Je laat je twijfel niet zien. Ondertussen dragen alle jongens dezelfde stiltes. Als je twintig jaar later aan mannen in de dertig vraagt hoe hun eerste keer echt ging, komen er verhalen los die niemand ooit heeft mogen delen. Het zat er de hele tijd. Er was alleen geen plek voor.

Kan het anders? Ja. Niet vanzelf, maar wel als er iemand begint. Meestal een oudere man die durft te zeggen: bij mij ging het ook onhandig. Meestal een plek waar niet gelachen wordt om wat kwetsbaar is. Zo werkte het trouwens ook bij Jezus: Hij deed het werk niet in zijn eentje, maar riep twaalf mannen om zich heen en trok jaren met hen op. Broederschap was voor Hem de vorm, niet de bijzaak.

Hoe zwaar dit is in deze tijd

Voor de mannen die dit lezen: dat je hier ongemak bij voelt is normaal. We zijn niet geholpen door wie voor ons kwam. Er was geen taal, geen voorbeeld, geen ruimte. En toch verwachten we van onszelf dat we het nu wel weten, wel doen, en wel doorgeven aan onze kinderen. Dat is een enorme opgave, en het is nieuwe grond, ook voor ons.

Voor wie samenleeft met zo'n man en dit meeleest: begrijp dat het bij hem meestal geen kwestie van niet willen is, maar van niet geleerd hebben, in een cultuur die het onderwerp jarenlang wegdrukte. Als hij wordt meegenomen in het leerproces in plaats van erop afgerekend, maakt dat vaak meer verschil dan je zou denken. Wij mannen zijn een van de eerste generaties die op grotere schaal probeert het gesprek terug te vinden en het aan onze kinderen door te geven. Dat gaat met vallen en opstaan.

De taboe binnen de taboe

Er is één ding dat nog moeilijker uit te spreken is dan al het bovenstaande. Mannen kunnen slachtoffer zijn van grensoverschrijding. Ook door vrouwen. Ook op een leeftijd waarop je "toch had moeten willen". Ook in situaties waarin je later denkt: waarom heb ik geen nee gezegd.

De aanname dat een man altijd wil, altijd kan, en het pakt als hij de kans krijgt, laat weinig ruimte voor de werkelijkheid dat er ook bij jou grenzen overschreden kunnen zijn. Of dat er momenten waren waarin de omgeving een ja van je verwachtte, terwijl er in jou een nee zat die er nooit uit kwam. Als er toen niemand was aan wie je het kwijt kon, blijft het lang zitten. Zonder taal, zonder erkenning, zonder verwerking.

Als je hierin iets herkent, weet dan twee dingen. Het maakt je niet minder man, en het is geen zwakte. En je bent er niet alleen mee, ook niet bij God. "De Heer is nabij de gebrokenen van hart, Hij redt de verslagenen van geest" (Psalm 34:19). Wat jou is aangedaan, is niet wie je bent. Dit mag ook op tafel.

Hoe je het gesprek terugvindt

Het begint klein. Vaak met opmerken waar je omheen loopt, en niet nog een keer omheen lopen. Of met tegen één iemand die je vertrouwt eindelijk eens hardop zeggen wat je nooit hardop hebt gezegd. Meestal maakt dat één zin al ruimte. En dan die ruimte niet meteen weer dichtdoen.

Er is geen goede volgorde en geen stappenplan. Er is één beweging: je bent bereid iets te laten zien wat je normaal wegduwt. Dat is wat licht doet met schaamte. Wat in het donker blijft groeit, wat in het licht komt verliest zijn greep. Niet voor niets nodigt Jezus juist de vermoeide en belaste man uit: "Komt tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven" (Matteüs 11:28). Niet nadat je het hebt opgelost. Terwijl je het nog draagt.

Als je bij mij zou komen

In een eerste gesprek begin ik meestal met een paar rustige vragen. Vaak zijn dat vragen die nog niemand aan je gesteld heeft.

• Wat leerde je thuis over intimiteit, meestal in wat er niet gezegd werd?
• Wie was er beschikbaar toen jij begon te veranderen, of was er niemand?
• Welke groep vertelde jou hoe je hoorde te zijn, en wat kostte je dat?
• Welk moment uit je jongens- of tienertijd zit er nog, en heb je nooit ergens neergelegd?
• Wat vind je vandaag nog spannend om te bespreken, en hoe houd je het meestal weg?

Vanuit die vragen kijken we samen wat past. Soms is dat delenwerk: welk deel van jou is nog die jongen die er niet bij was, en wat heeft hij nu nodig. Soms is dat werken met wat er gebeurd is, met of zonder een naam eraan. Soms is dat voor het eerst hardop zeggen wat je nooit hardop zei, met iemand die niet lacht en niet schrikt. Dit raakt bijna altijd aan je familiegeschiedenis en aan wat je vader je meegaf, en het ligt dicht tegen schaamte aan, de emotie die zichzelf verbergt.

Nieuwsgierig geworden

Voor werk hierover kun je bij mij terecht in de praktijk in Utrecht, in een traject onder vier ogen. Ook goed: de mannencirkel Ziel van Mannen, waar we dit soort thema's samen met andere mannen aankijken op een manier die niet stoer hoeft te zijn.